महेश्वर चामलिङ राई
उदयपुर, असोज
अन्तराष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था (आईएनजिओ) वल्र्डभिजन इनटरनेशनलको सहयोगमा उदयपुरका बिभिन्न स्थानीयतहमा सञ्चालित ३ क्लस्टरका परियोजना सञ्चालनको जिम्मा स्थानीय समुदायलाई दिइएको छ । वल्र्डभिजनको साझेदार बालअधिकार केन्द्रित संस्था जाल्पा एकीकृत विकास समाज (जिड्स) उदयपुरद्वारा सञ्चालित ४ मध्ये ३ परियोजना समुदायलाई सञ्चालन गर्नेगरी हस्तान्तरण गरिएको हो ।
जाल्पाले उदयपुरका बिभिन्न स्थानीयतहका १७ वटा वडामा बालअधिकार केन्द्रित शिक्षा, पालो, विपद र बाल स्पोन्सरसिप परियोजनाहरु सञ्चालन गर्दै आएको छ । जसमध्ये शिक्षा, पालो र विपद् जोखिम परियोजना असोजदेखि स्थानीय समुदायलाई हस्तान्तरण गरेको जिड्सका अध्यक्ष पुष्पराज पोखरेलले बताए । उनका अनुसार ३ वर्षदेखि सञ्चालन हुँदै आएका ती परियोजनाबाट बालबालिकासँगै अभिभावकलाईसमेत धेरै उपलब्धी भएको र अव उनीहरुबाटै निरन्तर सञ्चालन गर्न सक्ने भएकाले जिम्मा दिइएको हो ।
पालो र शिक्षा तथा विपत जोखिम न्यूनिकरणजस्ता कार्यक्रम उपलब्धीमूलक र सार्थक बनाउन समुदायको प्रत्यक्ष सहभागिता हुनुपर्ने भएकाले स्थानीयतहबाटै सञ्चालन गर्नु उपयुक्त भएको ठहर संस्थाको छ । समुदायको सहयोगविना सफल नहुने अहिलेसम्मको अनुभवले उनीहरु आफै कार्यक्रम गर्न सक्षम देखिएपछि जिम्मेबारी हस्तान्तरण गरिएको पोखरेलले बताए । तीनवर्षसम्म समुदायसँग एकाकार भएर काम गर्दा धेरै उपलब्धी हासिल भएको र समुदाय स्वयं आत्मनिर्भर देखिएकाले पनि वल्र्डभिजनले उनीहरुलाई नै कामको जिम्मा दिएको उनले बताए । ‘बाल स्पोन्सरसिप परियोजना’ भने जाल्पाबाटै सञ्चालन हुनेछ ।
ताप्ली गाउँपालिकाका अध्यक्ष उद्धवसिंह थापाले जिड्सद्वारा सञ्चालित परियोजनाले समुदायमा धेरै राम्रा र अनुकरणीय उपलब्धी भएको बताए । उनका अनुसार पालो परियोजनाअन्तर्गत ताप्लीका ८ वटा विद्यालयका १ देखि ३ कक्षासम्ममा २४ शिक्षक शिक्षिकाले २४ वटा समुदायस्तरमा पढाई शिविर सञ्चालन गरिरहेका छन् । जसमा २३ जना शिविर सहजकर्तालाई क्षमता अभिबृद्धि गराएर आगामी दिनमा पनि विद्यालय तथा पढाई शिविरलाई निरन्तरता दिन गाउँपालिका तयार रहेको अध्यक्ष थापाले बताए ।
जाल्पाकी शिक्षा परियोजना तालिम संयोजक सरिता पौडेलले पढाई शिविर विद्यालय समयभन्दा फाल्टो हरेक शनिबार समुदायमा सञ्चालन गरिने हुनाले यसले बालबालिकालाई अतिरिक्त क्रियाकलापसँगै विद्यालयको पढाईलाई थप मजबुत बनाउने बताईन् । उनका अनुसार पढाई शिविरमा बालमैत्री शिक्षण सिकाई क्रियाकलाप अपनाइने तथा उनीहरुलाई रचनात्मक र सिर्जनसिल शैलीमार्फत पठनपाठन र बाल अधिकारका ज्ञान सिप सिकाइने गरिन्छ । यसो गर्दा बालबालिकाको पठन सिपको विकास हुनुका साथै आधारभूत बालअधिकारको विषयमा पनि ज्ञान हासिल हुने उनी बताउँछिन् ।
यस्ता परियोजनाले बालबालिकामा मात्र नभएर अभिभावकमासमेत बालअधिकारबारे सचेतना जागेकाले हुन लागेका कतिपय बालबिबाहसमेत रोक्न सफल भएको जाल्पाका अनुगमन तथा मूल्याङ्कन अधिकृत रुद्र पोखरेलले बताए । उनका अनुसार बालअधिकारको विषयमा पठनपाठन र तालिम पाएका बालबालिकाकै कारण ताप्ली गाउँपालिका केन्द्र रुपाटारमा गत वर्ष हुन लागेको बालबिबाह स्थानीय बाल क्लवको सहयोगमा रोकिएको थियो । किशोर–किशोरी अवस्थामा बिबाह गर्दाका असरसम्बन्धी बेलाबेलामा तालिम तथा अभिमुखिकरण कार्यक्रम गरिैदै आएकाले यसबारे सचेत बालबालिका र अभिभावकले बालबिबाह रोकेको उनले बताए ।
बालबालिकाको अगुवाईमा दुईवर्षअघि एउटा बालबिवाह रोकिएको घटनाले अहिले समुदायस्तरमै चेतना फैलिइसकेकाले त्यसपछि बालबिवाहका घटना नभएको रुपाटारका वडा बाल संरक्षण समिति संयोजक मोहनबहादुर बुढाथोकीले बताए । उनका अनुसार अहिले बिबाहको कुरा चल्ने बित्तिकै केटा र केटीको उमेरबारे पहिले नै सोधीखोजी हुने गरेको छ । उमेर नपुगेको भए बिबाहको प्रस्ताव नै अघि नबढ्ने गरेको बुढाथोकीले बताए ।
जाल्पाले ताप्लीसँगै रौतामाई गाउँपालिकाका १५ वटा विद्यालयमा यस्तै कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ । रौतामाईमा भने नागरिक आवाज र कर्तव्यका विभिन्न चरणको प्रयोग गर्दै विद्यालयमा स्रोतसाधनको सही प्रयोग गर्न सरोकारवालाको पहिचान गर्ने गरिएको छ । यो कार्यक्रमले विद्यालयमा प्रयोग हुने स्रोतसाधनलाई पूर्णरुपमा विद्यालयको विकासमा लगाउन पैरवी क्षमता बालबालिका र अभिभावकमा विकास भएको पशुपति मावि आँपटारका प्रधानाध्यापक महेन्द्र राउतले बताए ।
प्रअ राउतका अनुसार बालबालिका र अभिभावकलाई विद्यालयको स्रोतसाधनबारे सचेत गराउन सकेमा विद्यालय सञ्चालनमा बाधा विरोध नहुने र आईपरिहाले पनि सहजै समाधान गर्न सकिने भएकाले कार्यक्रमले यसमा बढी जोड दिने गरेको छ । कुनै विषयमा समस्या आईहाले गाउँपालिका, वडा, कार्यरत संघसस्था र अभिभावकसँगै बालबालिकाको प्रतिनित्वमा सामुहिक छलफल गरेर समाधान निकाल्ने गरेको उनले बताए ।