साहित्यकार योगलाल गौतम
नेपाली साहित्यको फाँटमा परिचित नाम हो योगलाल गौतम । जीवन लेखनसहित ‘फूलको आत्मसमर्पण, रणभेरी र प्रेमको मलामी’ जस्ता करिब एक दर्जन कृतिका सर्जक गौतम ‘अणुवीक्षण’ निवन्धोपन्यासको प्रकाशनको तयारीमा छन् । व्यक्तिगत जीवन, साहित्य र ‘अणुवीक्षण’ सँग सम्बन्धित रहेर गरेको कुराकानी ः

गुमनाम हुनुभयो नि यो बीचमा ?
त्यसो होइन, केही न केही सिर्जना गरिरहेकै छु । मिडियामा नदेखिएको मात्रै हो । एक जना सर्जकले जहाँ जसरी रहँदा पनि केही न केही सिर्जना गरिरहेको हुन्छ । फेरि म आफ्नो काम विस्तारै आफ्नै पाराले गर्ने भएकाले तपाइले कतै बाहिर हल्लाखल्ला भएको थाहा नपाउनुभएको हुन सक्छ । भित्रभित्रै साहित्य सिर्जना गरिरहेको र भोलिका दिनमा केही लक्ष्य लिएर हिँडेको मान्छेलाई गुमनाम भएको भन्न मिल्दैन ।
वर्षको एउटा कृति प्रकाशन गरिरहनुभएको थियो, यो वर्ष केही नपाउने हुन् पाठक र शुभचिन्तकले ?
बजारमा पुस्तक नआएको मात्र हो गत साल तर उपन्यास लेखिरहेको छु । केही समयमै तपाइले नयाँ कृति पाउनुहुने छ र यस्तो प्रश्न फेरि गर्न पाउनुहुने छैन । कृति लेख्न सजिलो छ तर त्यसलाई पाठकमाझ विश्वास जित्न गाह्रो हुने भएकाले कसरी पाठकसामु छिटो र सजिलो पाराले जान सकिन्छ भनेर लागिरहेको छु । छिटोछिटो साहित्यिक कृति प्रकाशन गर्दा त्यसको गहिराइसम्म पुग्न सकिँदैन कि भन्नेमा म गम्भीर छु ।
केही समयमै ’अणुवीक्षण’ लिएर आउँदै हुनुहुन्छ त्यो कस्तो कृति हो ?
हो । ‘अणुविक्षण’ भन्नेबित्तिकै यो के होला भन्ने लाग्न सक्छ । यो सबैले नसुनेको र सुने पनि त्यति धेरै वास्ता नगरेको शब्द नै हो । फेरि मेरा अन्य कृतिका शीर्षक पनि त्यस्तै खालका नै हुन्छन्, जसलाई पाठकले नजिकबाट नियालिसक्नुभएको छ । अको अर्थ स– साना विषयहरुको मिहिन विवेचना र विश्लेण भन्ने हुन्छ ।
उपन्यास र शीर्षकबीच कसरी मेल खान्छ ?
यस उपन्यासभित्र मैले भौतिक, अभौतिक, दृश्य, अदृश्य, शहर, गाउँ सम्पूर्ण यथार्थहरुको मिहिन ढंगले एक– एक गरेर विश्लेषणात्मक ढंगले व्याख्या गरेको छु त्यसैले ‘अणुवीक्षण’ शीर्षक ठीक छ भन्ने लागेको छ । कुनै एक पुुस्तकले कुनै एक विषय वा वस्तुको अणुुवीक्षण गरेको हुन्छ । मैले पहिले नै के भनिसकेको छु भने अनुवीक्षण भनेको विषय वा वस्तुप्रतिको गहिरो विचार हो, धारणा हो, चौतर्फी ढंगबाट गरिएको सुक्ष्म विवेचना हो । समग्रमा साहित्यले अणुवीक्षण नै गर्दछ । सिर्जनाको गुण भन्नु नै अणुवीक्षण भएको हुनु हो । साहित्यका सम्पूर्ण विधाहरुले समाज र जगतप्रतिको सुक्ष्म ढंगले अवलोकन गर्दछन् । तर केही सतही कृतिहरुले वा पुस्तकहरुले त्यसो नगरेका हुन सक्छन् । सबै कृतिहरुले अणुवीक्षण नै गर्छन् भन्ने छैन । कुनै कुनै कृतिहरु त शब्द र अक्षरहरुको डंगुर पनि हुन सक्छन् ।
‘२०६२ सालको चप्पल’ बजारमा नल्याइकन रोकेर राख्नुभयो नि किन ?
सेटिङ्का सम्पूर्ण कामहरु सकेर इमेलमा राखिएको थियो । त्यो फाइल अन्त कतै थिएन । पछि त्यो लेखसंग्रह छाप्नुपर्यो भनेर फाइल खोल्दा फाइल नै खुलेन त्यसैले त्यो रोकिएको हो । त्यसै कारणले पनि २०७९ सालमा मेरो कृति बजारमा आउन सकेन । तर अब २०८० सालका लागि त्यो लेख संग्रहलाई जम्प गरेर अणुवीक्षण आउँदैछ ।

अणुवीक्षणलाई निवन्धोपन्यासको विधामा राख्नुभएको हो ?
साहित्यका दुई फरक विधाहरु निवन्ध र उपन्यासलाई एकै शब्दमा निवन्धोपन्यास भनिएको हो । निवन्धको विशेषता र उपन्यासको विशेषता फरक फरक छन् । निवन्धमा विश्लेषण बढी हुन्छ र विषयप्रतिको विवेचना अलि बढी हुन्छ वा त्यो दर्शनोन्मुख हुन्छ तर उपन्यास घटना र पात्रप्रधान हुन्छ । मैले यो कृतिमा केही नयाँ प्रयोग गर्न खोजेको छु । घटना, पात्र, वस्तु, चरित्र, इकाई, यात्रा सबैलाई दार्शनिक ढंगले केलाउन खोजेको छु । जस्तो कि यो कृतिमा निवन्ध र उपन्यास दुवैका गुणहरु समानान्तर छन् । कहीँ घटना छन्, कहीँ त्यही पात्रमाथिको दृष्टिकोण छ, कहीँ घटनाप्रतिको धारणा छन्, कहीँ भौतिक पदार्थमाथिको दृष्टिचेत छ । त्यसैले मैले यो कृतिलाई निवन्धोपन्यास विधामा राखेको छु ।

त्यसो भए अब तपाईं दर्शनतिर लाग्नुभएको हो ?
त्यतातिर लाग्ने प्रयत्न गर्दैछु । नेपाली साहित्यले वा समग्र सिर्जना जगतले वस्तुलाई मात्र देखाएर पुगेन, पुग्दैन । भौतिक वस्तु, क्रिया र अभौतिक तत्वहरुमाथिको दार्शनिक एंव अध्यात्मिक चेत जरुरी छ । जतिबेलासम्म रचनामा त्यो हुँदैन , रचना जीवन्त बन्न सक्दैन । मेरो जीवनकालमा मेरा रचनाहरुले पाठकहरुको मष्तिस्कमा विवेक विजारोपण गर्ने भूमिका निर्वाह गर्छ या गर्दैन त्यो फरक विश्लेषण हो तर प्रयत्न भने गर्ने छु ।
सुनापति प्रज्ञा प्रतिष्ठापनको प्राज्ञमा नियुक्ति गरिएको छ होइन तपाईलाई ?
अँ, हो  ।
त्यहाँबाट नेपाली साहित्यका लागि के–के योगदान दिन सक्नुहुन्छ ?
नेपाली सिर्जनामा मौलिकताको जगेर्ना गर्नु, स्थानीयता भित्र्याउनु, गाउँबाट सहर पलायन हुने विषयलाई उजागर गर्नु र त्यसको समाधान खोज्नु हाम्रो कर्तव्य हो । रामेछापको सुनापति गाउँपालिकाभित्रका सर्जकहरुलाई सम्मान गर्नु , श्रष्टाहरुको खोजी गर्नु, पालिकास्तरीय लेखन, वाचनका कार्यक्रमलाई जोड दिनुमात्र नभई साहित्यकारहरुका कृतिहरुलाई प्रकाशन गर्न भूमिका खेल्नु, पालिकास्तरीय साहित्य सम्मेलन एंव गोष्ठीको आयोजना गर्नुजस्ता कामलाई मैले आफ्नो कर्तव्य ठानेको छु ।