हाम्रा परम्परागत खानाको महत्व
रोशन ज्ञवाली
मानिसको स्वास्थ्य, जीवनशैली र आयुमा सबैभन्दा ठूलो प्रभाव पार्ने तत्वमध्ये खानपान पनि एक हो । स्वस्थ शरीर, सन्तुलित मानसिक अवस्था र सक्रिय जीवनका लागि पोषणयुक्त भोजन अपरिहार्य मानिन्छ । नेपाली समाजमा परम्परादेखि प्रयोग हुँदै आएका विभिन्न प्रकारका खाद्य पदार्थ केवल पेट भर्ने साधन मात्र होइनन्, ती स्वास्थ्य संरक्षणका महत्वपूर्ण आधार पनि हुन् । पछिल्ला वर्षहरूमा फास्ट फुड, जंक फुड तथा प्रशोधित खाद्य पदार्थहरूको प्रयोग बढ्दै गए पनि नेपाली भान्सामा पाइने परम्परागत खानाको महत्व भने अझै कम भएको छैन । बरु आधुनिक स्वास्थ्य विज्ञानले पनि हाम्रा धेरै परम्परागत खानाहरू पोषणका दृष्टिले अत्यन्त उपयोगी रहेको पुष्टि गरिरहेको छ ।

नेपाली भान्साको सबैभन्दा सामान्य र लोकप्रिय भोजन दाल, भात र तरकारी हो। धेरै नेपालीको दिन यही भोजनबाट शुरु वा समाप्त हुन्छ । चामलबाट प्राप्त हुने कार्बोहाइड्रेटले शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा प्रदान गर्छ भने दालमा पाइने प्रोटिनले शरीरको वृद्धि, मांसपेशीको विकास तथा कोषहरूको पुनर्निर्माणमा सहयोग पु¥याउँछ । तरकारीले शरीरलाई आवश्यक भिटामिन, खनिज तथा रेसा उपलब्ध गराउँछ । त्यसैले दाल, भात र तरकारीलाई सन्तुलित भोजनको उत्कृष्ट उदाहरण मानिन्छ। यदि यसमा सलाद, दही वा फलफूलसमेत समावेश गरियो भने शरीरलाई आवश्यक अधिकांश पोषक तत्व प्राप्त हुन सक्छन् ।
दाल नेपाली भान्साको अभिन्न हिस्सा हो । मुसुरो, मास, रहर, मुगी, चना तथा केराउका दालहरू विभिन्न क्षेत्रमा प्रयोग गरिन्छन् । दालमा प्रशस्त मात्रामा प्रोटिन, फलाम, फोलिक एसिड तथा विभिन्न खनिज पदार्थ पाइन्छन् । विशेष गरी शाकाहारीहरूका लागि दाल प्रोटिनको प्रमुख स्रोत हो । नियमित रूपमा दाल सेवन गर्दा शरीरमा ऊर्जा बढ्नुका साथै रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता पनि मजबुत हुन्छ । मुटुको स्वास्थ्यका लागि समेत दाल लाभदायक मानिन्छ ।
भातसँगै नेपाली घरहरूमा ढिँडोको प्रयोग पनि व्यापक छ । विशेष गरी कोदो, फापर, मकै वा अन्य स्थानीय अन्नबाट बनाइने ढिँडो पोषणका दृष्टिले निकै महत्वपूर्ण मानिन्छ । कोदोमा क्याल्सियमको मात्रा उच्च हुने भएकाले हड्डी मजबुत बनाउन सहयोग पुग्छ । फापरमा पाइने विभिन्न पोषक तत्वले रक्तचाप नियन्त्रण गर्न मद्दत पु¥याउँछन् । मकैमा पर्याप्त रेसा हुने भएकाले पाचन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्न सहयोग मिल्छ । आजकल मधुमेह र मोटोपनको समस्या बढ्दै गइरहेका बेला ढिँडो जस्ता परम्परागत खानाको महत्व झन् बढेको छ ।
नेपाली भान्साको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष सागसब्जी हो । पालुङ्गो, रायो, तोरी, मेथी, बोडी, करेला, फर्सी, लौका, भिण्डी, काउली, बन्दाकोपीदेखि स्थानीय जंगलमा पाइने विभिन्न सागहरू स्वास्थ्यका लागि लाभदायक मानिन्छन् । सागसब्जीमा भिटामिन ए, सी, के, फलाम, क्याल्सियम तथा विभिन्न एन्टिअक्सिडेन्ट पाइन्छन् । यी तत्वहरूले आँखाको स्वास्थ्य सुधार्ने, रगतको गुणस्तर बढाउने तथा शरीरलाई विभिन्न रोगबाट जोगाउने काम गर्छन् । नियमित रूपमा हरियो सागसब्जी सेवन गर्ने मानिसमा मुटुरोग, मधुमेह तथा केही प्रकारका क्यान्सरको जोखिम कम हुने विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन् ।
दही पनि नेपाली भोजन संस्कृतिको महत्वपूर्ण हिस्सा हो । दहीमा पाइने लाभदायक जीवाणुले पाचन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्न सहयोग पु¥याउँछन् । यसमा क्याल्सियम, प्रोटिन र भिटामिन बी समूहका तत्व प्रशस्त मात्रामा पाइन्छन् । गर्मी मौसममा दही सेवन गर्दा शरीरलाई शीतलता प्राप्त हुन्छ भने पाचन प्रक्रियामा समेत सुधार आउँछ । विशेष गरी घरमै बनाइएको दही स्वास्थ्यका लागि अझ लाभदायक मानिन्छ ।
दूध र दूधजन्य पदार्थहरू पनि हाम्रो खानपानको अभिन्न भाग हुन् । दूधमा क्याल्सियम, प्रोटिन, भिटामिन डी तथा अन्य पोषक तत्व पाइन्छन् । बालबालिकाको वृद्धि विकासदेखि वृद्धावस्थासम्म दूध उपयोगी मानिन्छ । घ्यू, मोही, छुर्पी तथा पनिर जस्ता परिकारहरू पनि नेपाली समाजमा लोकप्रिय छन् । यद्यपि घ्यूको अत्यधिक प्रयोग स्वास्थ्यका लागि उपयुक्त नहुन सक्छ, तर सन्तुलित मात्रामा सेवन गर्दा यसले शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा प्रदान गर्छ ।
गुन्द्रुक नेपाली मौलिक खानाको प्रतीक जस्तै बनेको छ । सागलाई सुकाएर तयार गरिने गुन्द्रुकमा विभिन्न खनिज तथा पोषक तत्व पाइन्छन् । यसको झोल वा अचारले भोजनको स्वाद बढाउनुका साथै पाचन प्रक्रियामा पनि सहयोग पु¥याउँछ । त्यसैगरी सिन्की, मासको गेडागुडी, भटमास, तामा लगायतका परम्परागत परिकारहरू पोषणका दृष्टिले उपयोगी मानिन्छन् । भटमासमा उच्च मात्रामा प्रोटिन पाइने भएकाले यो शरीरका लागि निकै लाभदायक खाद्य पदार्थ मानिन्छ ।
फलफूलको महत्व पनि उत्तिकै छ । नेपालमा केरा, सुन्तला, कागती, स्याउ, आँप, अम्बा, मेवा, अनार, लिची लगायतका विभिन्न फलफूल पाइन्छन् । फलफूलमा पाइने भिटामिन, खनिज र प्राकृतिक चिनीले शरीरलाई आवश्यक पोषण प्रदान गर्छ । विशेष गरी भिटामिन सीयुक्त फलफूलले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन मद्दत गर्छन् । चिकित्सकहरूले दैनिक भोजनमा कम्तीमा एक वा दुई प्रकारका फलफूल समावेश गर्न सुझाव दिने गरेका छन् ।
मसला पनि नेपाली भान्साको विशेषता हो । बेसार, जिरा, धनियाँ, अदुवा, लसुन, मेथी तथा टिमुर जस्ता मसला स्वादका लागि मात्र होइन, स्वास्थ्यका लागि पनि उपयोगी मानिन्छन् । बेसारमा पाइने करक्युमिन तत्वले शरीरमा हुने सूजन कम गर्न मद्दत गर्छ । अदुवा र लसुनले पाचन प्रणालीलाई सुधार गर्नुका साथै रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन सहयोग पु¥याउँछन् । लसुनलाई मुटुको स्वास्थ्यका लागि समेत लाभदायक मानिन्छ ।
परम्परागत नेपाली खानाहरूको सबैभन्दा ठूलो विशेषता तिनको प्राकृतिक स्वरूप हो । अधिकांश परिकार स्थानीय स्तरमा उत्पादन भएका अन्न, तरकारी तथा फलफूलबाट तयार गरिन्छन् । यसमा रासायनिक पदार्थ, कृत्रिम रंग वा अत्यधिक प्रशोधनको प्रयोग कम हुने भएकाले स्वास्थ्यका लागि अपेक्षाकृत सुरक्षित मानिन्छन् । यसको विपरीत आजकल लोकप्रिय बन्दै गएका जंक फुड, चाउचाउ, अत्यधिक चिल्लो तथा चिनी भएका पेय पदार्थहरूले विभिन्न स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउने जोखिम बढाइरहेका छन् । मोटोपन, मधुमेह, उच्च रक्तचाप तथा मुटुसम्बन्धी रोगहरू बढ्नुमा असन्तुलित खानपान पनि एउटा प्रमुख कारण मानिन्छ ।
स्वस्थ भोजनका लागि केवल राम्रो खाना खानु मात्र पर्याप्त हुँदैन । सन्तुलित मात्रा, नियमित समय र विविधतायुक्त भोजन पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ । कुनै एउटा खाद्य पदार्थले मात्र शरीरलाई आवश्यक सबै पोषक तत्व उपलब्ध गराउन सक्दैन । त्यसैले अन्न, दाल, तरकारी, फलफूल, दूधजन्य पदार्थ तथा पर्याप्त पानीको सन्तुलित प्रयोग गर्नुपर्छ । अत्यधिक नून, चिनी तथा तेलको प्रयोग कम गर्नु पनि स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुन्छ ।
वास्तवमा भन्ने हो भने हाम्रा परम्परागत खानाहरू केवल संस्कृतिको हिस्सा मात्र होइनन्, स्वस्थ जीवनका बलिया आधार पनि हुन् । दाल, भात, तरकारी, ढिँडो, गुन्द्रुक, दही, दूध, फलफूल तथा विभिन्न स्थानीय परिकारहरूले शरीरलाई आवश्यक पोषण प्रदान गर्नुका साथै रोगबाट जोगाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् । आधुनिक जीवनशैलीको प्रभावसँगै विदेशी खानाप्रति आकर्षण बढ्दै गए पनि आफ्नै भान्सामा रहेका पौष्टिक र स्वास्थ्यवर्धक खानाको महत्व बिर्सनु हुँदैन । स्वस्थ शरीर, सक्रिय जीवन र दीर्घायुका लागि हाम्रा परम्परागत खानाहरू आज पनि उत्तिकै उपयोगी र आवश्यक छन् । नेपाली भान्साको यही समृद्ध परम्परालाई जोगाउँदै सन्तुलित र पोषणयुक्त भोजनको अभ्यास गर्न सके स्वस्थ समाज निर्माणतर्फ महत्वपूर्ण कदम चाल्न सकिनेछ ।
ताजा
पद्मावती-सुनन्दा साङ्गीतिक साँझ सम्पन्न
२०८३ कार्तिक १५ गते, आईतवार
पद्मावती-सुनन्दा साङ्गीतिक साँझ सम्पन्न
२०८३ कार्तिक १५ गते, आईतवार
गोकर्णेश्वर इसाई समाजद्वारा खुला रक्तदान कार्यक्रम सम्पन्न
२०८३ कार्तिक १० गते, मंगलवार
विश्व सोतोकान कराते च्याम्पियनसिपमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दै चित्रप्रसाद श्रेष्ठ
२०८३ आश्विन २५ गते, आईतवार
प्रसिद्ध बलिउड अभिनेता नाना पाटेकरको निधन
२०८३ आश्विन २२ गते, बिहीबार
मर्मतसम्भार गर्नुपर्ने भएकाले मनकामना केबलकार आज बन्द हुने
२०८३ आश्विन २० गते, मंगलवार
दाङ, बर्दिया र कैलालीमा भारी वर्षा
२०८३ आश्विन २० गते, मंगलवार
काँग्रेस महाधिवेशनः १० बजेदेखि दिउँसो ३ बजेसम्म उम्मेदवारको मनोनयन दर्ता
२०८३ आश्विन २० गते, मंगलवार
लिङ्देनको चेतावनीः अहिले देश लिग बाहिर गएको छ
२०८३ आश्विन १८ गते, आईतवार
काँग्रेसको १५औं महाधिवेशनः गगन थापाको राजनीतिक प्रतिवेदनः सरकारलाई खबरदारीदेखि कांग्रेस पुनर्संरचनासम्म २९ प्रस्ताव
२०८३ आश्विन १८ गते, आईतवार
‘छत्तीसको आँकडा’को रिलिज मिति घोषणा
२०८३ आश्विन १८ गते, आईतवारलोकप्रिय
बाैद्ध जागरणले गर्याे बाढीमा ज्यान गुमाएका २६० जनाकाे नि:शुल्क घेवा पुजा
२०८३ आश्विन १६ गते, शुक्रबार
प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहद्वारा आकस्मिक मन्त्रिपरिषद् बैठक आह्वान
२०८३ भाद्र १० गते, बुधबार





